Erzurum’da bulunan ’Taş Baba’ tarihe ışık tutuyor

Erzurum’un Şenkaya ilçesinde altı yıl önce gün yüzüne çıkarılan ve “Erzurum Steli” olarak adlandırılan “Taş Baba” heykeli, göçebe bozkır kültürünün Anadolu’daki en önemli izlerinden biri olarak dikkat çekiyor. Uluslararası literatürde “Türk Taş Heykelleri” grubuna dahil edilen 1.26 metre yüksekliğindeki devasa stel, köklü tarihiyle geçmişe ışık tutuyor.

Erzurum Müzesi’nde sergilenen 2 bin 500 yıllık Taş Baba heykeli, Kültür Yolu Festivali’nin Erzurum durağında ziyaretçilerden büyük ilgi görüyor. Eser, Türk mezar gömme geleneklerinin önemli bir örneğini temsil ediyor. Şenkaya ilçesine bağlı Ormanlı mahallesinde bulunan Erzurum Steli, cepheden işlenmiş erkek figürüyle görenlerin ilgisini çekiyor. Yerli bir taş ustası tarafından yapıldığı tahmin edilen heykelin belinde dört yatay kuşaklı kalın bir kemer yer alıyor. Yukarı kaldırdığı sağ elinde bir kadeh tutan figürün sol eli ise karnı üzerinde tasvir edilmiş durumda. Heykelin alt kısmının ise işlenmeden bırakıldığı görülüyor.

Türkiye’deki tek örneği var

2020 yılında Erzurum’un Şenkaya ilçesine bağlı Ormanlı Mahallesi’nde, Aytaç Alver isimli bir çiftçi, hayvanlarını otlatırken üzerinde motifler bulunan bir taş fark etti. Duyarlı bir vatandaş olarak durumu hemen Müze Müdürlüğü’ne bildiren Alver, böylece bu tarihi eserin koruma altına alınmasını sağladı. Arkeologlar tarafından yapılan detaylı incelemeler sonucunda, eserin Kıpçaklar dönemine ait olduğu belirlendi. Müzenin en gözde parçalarından biri olan bu heykel, her gün yüzlerce tarih meraklısını ağırlarken, özellikle çocukların büyük ilgisini çekiyor. Yetkililer, bu eserin Türkiye’deki tek örnek olduğunu vurgulayarak, Taş Baba’nın Türk kültüründeki önemine dikkat çekiyor.

En Erken Temsilcileri İskitler’e Ait

Sağ elinde kap veya kadeh tutan erkek figürlü “Taş Baba” stellerinin tarihteki en erken örneklerinin MÖ 6-5. yüzyıllarda İskitler tarafından yapıldığı biliniyor. Sonraki dönemlerde Orta Asya’nın Türk soylu halkları tarafından da benimsenen bu gelenek, özellikle Göktürk Dönemi’nden (MS 6-8. yüzyıl) başlayarak MS 11-13. yüzyıllara kadar yoğun şekilde sürdürüldü. Erzurum Steli de genel görünüşüyle Göktürk dönemi mezar taşlarını andırsa da uzmanlar heykelin çok daha erken bir döneme ait olduğunu belirtiyor.

Üst Sınıf Mezarlarına Dikiliyordu

Eski Anadolu, Mezopotamya ve Suriye uygarlıklarının kültürüne tamamen yabancı olan bu steller, göçebe karakterli bozkır kültürünün en net temsilcileri arasında yer alıyor. Tarihte bu tür taşlar, genellikle toplumun üst sınıfına mensup seçkin bireylerin mezarlarının yanına ya da hemen üstüne dikiliyordu. M.Ö 2. binyıldan itibaren Ukrayna, Güney Rusya, Kırım, Güney Sibirya, Orta Asya, Kuzeybatı İran, Azerbaycan ve Moğolistan’da yoğun olarak görülen bu gelenek, Batı’da ise Alpler üzerinden İber Yarımadası’na kadar çok geniş bir coğrafyaya yayılmış durumda. Erzurum’da sergilenen bu eşsiz eser ise bozkır kültürünün Anadolu coğrafyasındaki en nadide duraklarından biri olarak tarihe yön vermeye devam ediyor.