1878 Osmanlı-Rus Savaşı sırasında Erzurum halkına gönderdiği tarihî telgraf, Aziziye Müdafaası’nın yalnızca cephedeki askerlerin değil, kadınların, çocukların ve bütün bir şehrin katıldığı büyük bir direniş olduğunu gözler önüne seriyor.
Şehir Araştırmacısı Taner Özdemir, telgrafta Erzurum halkının vatan sevgisi, fedakârlığı ve cesareti bizzat padişahın ifadeleriyle takdir edildiğini, özellikle kadınların ve çocukların savaş meydanına kadar su taşıyarak askerlere yardım etmesi, belgenin en dikkat çekici ayrıntıları arasında yer aldığını dile getirdi.
“Sultan II. Abdülhamid’in Erzurum halkına hitaben gönderdiği telgraf”
Erzurum, 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı sırasında yalnızca askerî bir müdafa merkezi değil, aynı zamanda halkın topyekûn direnişinin yaşandığı önemli şehirlerden biri oldu. Rus kuvvetlerinin Erzurum ve çevresindeki tabyalara yönelik saldırıları karşısında Osmanlı askerleri cephede mücadele ederken şehir halkı da savunmanın bir parçası hâline geldi. Aziziye Müdafaası, bu yönüyle askerî tarihin ötesine geçerek bir milletin ortak mücadele ve dayanışma hafızasında yer edindi. Sultan II. Abdülhamid’in Erzurum halkına hitaben gönderdiği telgraf, o günlerde yaşananların devletin en üst makamına nasıl yansıdığını göstermesi bakımından büyük önem taşıyor. Telgrafta, Rus askerlerinin Erzurum tabyalarına yönelik hücumu üzerine halkın Osmanlı askerleriyle birleşerek düşmana karşı koyduğu anlatılıyor. Böylece Erzurum savunmasının yalnızca düzenli birliklerin yürüttüğü bir askerî harekât olmadığı, halkın da büyük bir kararlılıkla mücadeleye katıldığı vurgulanıyor.
Telgrafta kadınların ve çocukların fedakârlığı öne çıkıyor
Belgenin en dikkat çekici bölümlerinden biri, Erzurumlu kadınların ve çocukların cephedeki askerlere verdiği desteğe ayrılıyor. Telgrafta, iffetli kadınların ve zeki çocukların savaş meydanına kadar su taşıyarak susuz kalan askerlere yardım ettikleri ifade ediliyor. Bu ayrıntı, Aziziye Müdafaası’nın toplumsal boyutunu ortaya koyması açısından son derece kıymetli. Çünkü savaşın en çetin anlarında cephede yalnızca silah taşıyan askerler bulunmuyordu. Şehrin kadınları, çocukları ve diğer sakinleri de ellerinden gelen imkânlarla savunmaya katkı sağlıyordu. Bir tas suyun, savaş meydanında mücadele eden askerler için ne kadar değerli olduğu kadar, bu davranışın taşıdığı cesaret ve dayanışma anlamı da dikkat çekiyor. Telgrafın bu ifadeleri, Erzurum halkının savunmadaki rolünün dönemin devlet yönetimi tarafından da bilindiğini ve takdir edildiğini gösteriyor. Sultan Abdülhamid’in mesajında halkın fedakârlığına özel olarak yer verilmesi, şehir savunmasının yalnızca askerî başarı olarak değerlendirilmediğini ortaya koyuyor.
Gazi Ahmed Muhtar Paşa’nın raporları da telgrafta yer alıyor
Telgrafta Gazi Ahmed Muhtar Paşa ve İsmail Paşa’dan gelen haberlerin aktarılması da belgenin tarihî değerini artıran unsurlar arasında bulunuyor. Bu ifadeler, Erzurum’da yaşanan gelişmelerin merkezî yönetime ulaştığını ve halkın gösterdiği direnişin yakından takip edildiğini ortaya koyuyor. Sultan Abdülhamid, Erzurum halkının vatanseverliğini, cesaretini ve fedakârlığını takdir ederken şehrin savunmasındaki kararlılığın devam etmesini de istiyor. Bu yönüyle telgraf, yalnızca geçmişte yaşanmış bir kahramanlığı anlatan bir metin değil, aynı zamanda savaşın devam ettiği günlerde halka verilen moral ve destek mesajı olarak da değerlendirilebilir. Erzurum’un Aziziye Müdafaası sırasında ortaya koyduğu irade, şehrin tarihindeki en güçlü ortak hafıza unsurlarından biridir. Askerin, kadının, çocuğun ve halkın aynı amaç etrafında birleşmesi, bu savunmayı sıradan bir askerî olay olmaktan çıkararak tarihî bir direniş destanına dönüştürmüştür.
Özdemir: “Erzurum’un Kahramanlığı Bir Telgrafa Sığmayacak Kadar Büyüktür”
Şehir Araştırmacısı Taner Özdemir, Sultan II. Abdülhamid’in Erzurum halkına gönderdiği telgrafın Aziziye Müdafaası’nın daha az üzerinde durulan yönlerini ortaya çıkardığını belirterek şu değerlendirmede bulundu: “Bu telgraf, Aziziye Müdafaası’nı yalnızca askerî bir mücadele olarak görmememiz gerektiğini gösteren son derece önemli bir tarihî kayıttır. Sultan Abdülhamid’in ifadelerinde Erzurum halkının cesaretini, fedakârlığını ve vatan sevgisini açıkça görüyoruz. Özellikle kadınların ve çocukların savaş meydanına kadar su taşıyarak askerlere destek vermesi, bu mücadelenin bütün bir şehir tarafından sahiplenildiğini ortaya koyuyor. Erzurum’un kahramanlığı bir telgrafa sığmayacak kadar büyüktür. O gün cephede düşmana karşı mücadele eden asker kadar, askere su taşıyan kadın, yardım eden çocuk ve evladını vatan savunmasına uğurlayan anne de bu destanın bir parçasıdır. Bir tas su, o gün yalnızca susuzluğu gidermenin değil, vatan savunmasına omuz vermenin de sembolü hâline gelmiştir. Bu tür belgeler, tarihimizin ayrıntılarını anlamamız bakımından çok kıymetlidir. Çünkü tarih sadece savaşların sonuçlarından, komutanların kararlarından ve askerî harekâtlardan ibaret değildir. Halkın yaşadıkları, kadınların ve çocukların üstlendiği roller, şehirlerin gösterdiği dayanışma da tarihî hafızanın ayrılmaz parçalarıdır. Erzurum’un Aziziye’de ortaya koyduğu mücadeleyi bütün yönleriyle ele almalıyız. Arşivlerde bulunan belgeler gün yüzüne çıkarılmalı, doğru okunmalı, dönemin şartları içinde değerlendirilmeli ve yeni nesillere aktarılmalıdır. Bu şehir, tarih boyunca yalnızca silahıyla değil; inancıyla, duasıyla, fedakârlığıyla ve dayanışmasıyla da vatan savunmasına katkı sunmuştur.”
Aziziye müdafaası’nın halk tarafından yazılan tarihi
Sultan II. Abdülhamid’in Erzurum halkına gönderdiği telgraf, Aziziye Müdafaası’nın halk tarafından verilen yönünü hatırlatması bakımından önemli bir tarihî belge niteliği taşıyor. Belge, dönemin askerî gelişmelerinin yanında, Erzurum halkının gösterdiği fedakârlığı ve dayanışmayı da kayıt altına alıyor. Bugün Aziziye Müdafaası denildiğinde akla gelen kahramanlık, yalnızca tabyalarda verilen mücadeleyle sınırlı değildir. O kahramanlığın arkasında cepheye koşan insanlar, askerlerin yanında yer alan kadınlar, su taşıyan çocuklar ve bütün imkânlarıyla şehrini savunmaya çalışan bir halk vardır. Bu telgraf, Erzurum’un tarihî hafızasında yer alan bu büyük dayanışmanın devlet tarafından da takdir edildiğini gösteriyor. Geçmişin arşiv belgeleri incelendikçe Aziziye Müdafaası’nın bilinmeyen veya yeterince anlatılmamış ayrıntılarının da ortaya çıkması mümkün olacaktır. Erzurum, o gün yalnızca silahıyla değil; cesaretiyle, duasıyla, fedakârlığıyla ve elindeki bir tas suyuyla da vatan savunmasındaydı. Sultan Abdülhamid’in telgrafı ise bu ortak kahramanlığı tarihe taşıyan önemli tanıklıklardan biri olarak yeniden gündeme geliyor.
