Oyaların diliyle Anadolu’nun kadının sessiz anlatısı

Anadolu’da el sanatları içinde bulunan ve kadınının gözyaşını, gülüşünü, emeğini, zarafetini anlatan oyalar aldıkları isimlerle de dikkat çekiyor. Erzurumlu kadınlar oya örneklerine “Türkan Şoray Kirpiği, Limon, Kardelen, Muska, Dut, Lisvak, Merdiven, Çavuş Sırması, Tren Yolu ve Peynir” adını vermiş. Oya motiflerinin hepsinin ayrı ayrı hikayesi var.

Türkan Şoray’ın kirpiği oyaya isim oldu

Şehir Tanıtım Uzmanı Canan Şimşek, her bir oyanın hikayesi olduğunu hatırlatarak, “Örneğin Kardelen Oyası var. Bunu herkes Papatya” Oyası diye kabul etse de bu Erzurum’un Karayazı ilçesinde bir kardelen motifidir ve güçlü kadını temsil eder. Padişahların tılsımlı gömlekleri vardır. Bu da muska motifi olarak karşımıza çıkıyor. Kadın bu muskayı yaparken aynı zamanda dua okuyarak bunu bir başörtüde yapmış. Yöremizde farklı dut oyaları var. Birisi Tortum ilçesinin diğeri Olur ilçesinden. İkisi de boncuk oyası ama Tortum’daki dut biraz daha küçük, Olur’daki biraz daha büyük. Dut oyası bile olsa, ilçeden ilçeye kadın gördüğünü çok güzel bir şekilde nakş ediyor. Erzurum soğuk bir şehir ve limonlu çayla çok meşhur. Limon oyamız var. Erzurum’da limonlu çay çok olunca limonlu başörtüde, oyalı başörtüde olmazsa olmazdır. Merdiven oyası var. Her şey zıttıyla terbiye olur. İyi, kötü, güzel, çirkin, siyah, beyaz ve hepsi iç içe girişik. Yani bir nevi dünyayı temsil ediyor. Bu da merdiven oyası. Kadın coğrafyadan, ürünlerden, yediklerinden, her şeyden etkilenmiş. Burada da Yeşil Çamdan etkilenmiş. Türkan Şoray Kirpiği Oyası var. Çavuş sırması, siyah boncuklar askerleri temsil ediyor. Peynir oyası var. Bu da olmazsa olmaz. Kadınlarımız bunu peynir oyası olarak yapmış” dedi.

Oyalar bir iletişim aracı olmuştur

Oya, Anadolu geleneksel kültürünün ve el sanatlarının önemi bir kolu olarak ifade ediliyor. Özenle sandıklarda saklanan ve büyük bir kültürü barındıran oyalara verilen adlar Türk dilinde önemli bir yer almıştır. Oyalar, aslında kadınların dışa açılan bir penceresi, söyleyemediği sözlerin tercümanıdır. Bazen sevgisini, bazen öfkesini, bazen kıskançlığını, bazen kavgasını, bazen hayallerini yansıtmış oyalara. El sanatları içinde yer alan oya; Anadolu’da kimi zaman genç kızların çeyizini süslemiş, kimi zaman kadınların başörtüsünde yerini almıştır. Hatta renk ve motiflerdeki anlamlar sayesinde iletişim aracı da olmuştur. Örgü sanatı içinde yer alan oya ince ya da kalın bükümlü, çeşitli cins ipliklerin yardımcı malzemelerle, iğne, mekik, şiş gibi araçlar ve el yardımı ile birbiri üzerine ilmik atılması ile yapılır. Oyalar çember, yemeni, yazma, gömleklerin kol ve etek uçlarına yapılıyor. Bir araştırmada; oya adlarının sosyoloji, psikoloji, botanik, zooloji, dil bilim, tarih gibi daha birçok bilim dalı ile bağlantısı olduğu ifade edilmiştir.