Kudüs’ten Erzurum’a uzanan bir hikaye: İşte Fransız tüccarların Osmanlı izi

Araştırmacı Taner Özdemir tarafından ortaya konan belgede; Hicri 1259 tarihli Osmanlı hükmü, Kudüs ve Erzurum’a gelip giden Fransız tüccarların ticari işlerini takip etmek üzere görevlendirilen Mösyö Zaptivi ve Mösyö Caksı için yerel makamlara kolaylık talimatı verildiğini ortaya koyuldu.

Erzurum’un ticaret tarihine ışık tutan dikkat çekici bir Osmanlı arşiv belgesi gün yüzüne çıktı. Hicri 1259 tarihli hükümde, Kudüs ve Erzurum’a gelip giden Fransız tüccarların işlerine bakmak üzere tayin edilen Mösyö Zaptivi ve Mösyö Caksı isimli kişilerden söz edildiğini ifade eden Araştırmacı Taner Özdemir, “Osmanlı merkezî yönetimi tarafından gönderilen hükümde, söz konusu kişilerin görevlerini yerine getirebilmeleri için Kudüs Mutasarrıflığına ve Erzurum naibine gerekli kolaylığın gösterilmesi isteniyor. Böylece yaklaşık 180 yıl önce yabancı tüccarların ticari faaliyetlerini takip eden kişilerin Osmanlı idari sistemi içerisinde resmî bir muhatap olarak yer aldığı görülüyor. Hicri 1259 tarihi, Miladi takvimde yaklaşık 1843-1844 yıllarına karşılık geliyor. Osmanlı Devleti’nin Avrupa devletleriyle ekonomik ve diplomatik ilişkilerinin yoğunlaştığı bu döneme ait hüküm, Erzurum’un yabancı tüccarların faaliyet gösterdiği merkezlerden biri olduğuna dair arşiv kaydı sunuyor” dedi.

Kudüs Ve Erzurum aynı hükümde

Belgenin en dikkat çekici ayrıntılarından biri, Kudüs ile Erzurum’un aynı hüküm içerisinde birlikte anılması. Fransız tüccarların ticari işlerini takip etmek üzere görevlendirilen Mösyö Zaptivi ve Mösyö Caksı için hem Kudüs Mutasarrıflığına hem de Erzurum naibine kolaylık gösterilmesinin bildirilmesi, bu kişilerin farklı Osmanlı şehirlerindeki ticari faaliyetlerle bağlantılı olduğunu gösteriyor. Bu yönüyle belge, yalnızca iki Fransız görevlinin adını kayda geçirmiyor; aynı zamanda yabancı tüccarların Osmanlı şehirlerindeki faaliyetlerinin yerel idarelerle ilişkisini de ortaya koyuyor.

Erzurum’un ticaret tarihine yeni bir kayıt

Erzurum tarih boyunca doğu ile batı arasındaki ticaret yollarının önemli duraklarından biri olduğunu belirten Özdemir, “Şehrin ticari geçmişine ilişkin araştırmalarda İran, Kafkasya ve Rusya bağlantıları kadar Avrupa tüccarlarının faaliyetlerinin de arşiv belgeleri üzerinden incelenmesi önem taşıyor. 1259 tarihli bu hüküm, Erzurum’un Fransız tüccarların ticari faaliyetleriyle temasını doğrudan belgeleyen kayıtlar arasında yer alıyor. Belgede, tüccarların işlerine bakmakla görevlendirilen kişilerin isimlerinin verilmesi ve yerel makamlara açık şekilde talimat gönderilmesi, konunun devlet kayıtlarına yansıdığını gösteriyor” şeklinde konuştu.

Özdemir: “Erzurum’un ticaret tarihine yeni bir pencere”

Türkiye Dil ve Edebiyat Derneği Erzurum Şubesi Yönetim Kurulu Üyesi Taner Özdemir, belgeye ilişkin yaptığı değerlendirmede, arşiv kayıtlarının Erzurum’un ticari geçmişine dair yeni ayrıntılar sunduğunu belirtti. Özdemir, “Hicri 1259 tarihli bu hüküm, Erzurum’un XIX. yüzyıldaki ticari hayatı açısından dikkat çekici bir belgedir. Kudüs ve Erzurum’un aynı hükümde yer alması, Fransız tüccarların işlerini takip eden Mösyö Zaptivi ve Mösyö Caksı için yerel makamlara kolaylık gösterilmesinin istenmesi önemli bir ayrıntıdır. Erzurum’un tarihini sadece siyasi ve askerî olaylarla değil, ticaret, tüccarlar ve şehirler arasındaki ekonomik ilişkiler üzerinden de okumamız gerekiyor. Arşivlerdeki her yeni belge, şehrin geçmişine dair yeni bir kapı aralıyor” dedi.

Yaklaşık 180 yıl önce kaleme alınan Osmanlı hükmü, Kudüs, Erzurum ve Fransız tüccarlar arasındaki ticari hareketliliğe dair dikkat çekici bir tarihî kayıt olarak öne çıkıyor. Belge, Erzurum’un XIX. yüzyıldaki ticari hayatının farklı boyutlarını ortaya koyması bakımından araştırmacılar için önemli bir kaynak niteliği taşıyor.