Türk tarihine kara bir leke olarak geçen 27 Mayıs 1960’taki askeri darbenin ardından idam edilen Başbakan Adnan Menderes, Dışişleri Bakanı Fatin Rüştü Zorlu ve Maliye Bakanı Hasan Polatkan’ın yargılandığı bugünkü adıyla “Demokrasi ve Özgürlükler Adası” idamlarının 65’inci yıl dönümü öncesi de ziyaretçilerini ağırlayarak toplumsal hafızayı canlı tutuyor.
Eski adıyla Yassıada, 27 Mayıs 1960’taki askeri darbenin ardından Demokrat Parti üyelerinin yargılandığı alan olarak Türk siyasi tarihinde yer alırken 27 Mayıs 2020 yılında Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın talimatıyla ziyarete açıldı. 27 Mayıs 1960’ta başa gelen Cemal Gürsel, Yassıada’nın boşaltılmasını, Demokrat Partililerin adaya gönderilmeleri istedi. Ankara ve İstanbul’da tutuklu olan Demokrat Partililer, 29 Mayıs’tan itibaren Yassıada’ya nakledildi. Adadaki duruşmalar 14 Ekim 1960’da başlarken bir süre sonra yöneltilen suçlamalar da kamuoyunda tartışılır hale geldi. Savunma haklarının kısıtlılığı, partililerin mahkeme salonu dışında aşağılanmaları ve işkencelerin yapıldığı adadaki yargılamaların neticesinde 592 kişiden 15’i hakkında idam kararı verildi. Başbakan Adnan Menderes, Dışişleri Bakanı Fatin Rüştü Zorlu ve Maliye Bakanı Hasan Polatkan dışındaki isimlerin cezası müebbet hapse çevrildi.
Adadaki mahkeme salonu vatandaşlardan yoğun ilgi görüyor
Milli Birlik Komitesi’nin idam kararlarını onaylamasının ardından 16 Eylül 1961’de Polatkan ve Zorlu’nun cezaları sabaha karşı infaz edilirken Başbakan Menderes, 17 Eylül 1961’de İmralı Cezaevi’nde asılarak idam edildi. İdamların yıl dönümü öncesi Demokrasi ve Özgürlükler Adası’na ziyaretler de sürüyor. Birçok vatandaş perşembe, cumartesi ve pazar günleri Karaköy, Üsküdar, Kadıköy Şehir Hatları İskelelerinden düzenlenen seferlerle adayı ziyaret edebiliyor. Adada Başbakan Menderes, Dışişleri Bakanı Zorlu ve Maliye Bakanı Polatkan başta olmak üzere Demokrat Partililerin yargılamasının yapıldığı mahkeme salonu vatandaşların büyük ilgiyle incelediği alanlardan olurken “Hasan Polatkan Spor Salonu ve 27 Mayıs Müzesi”ne dönüştürülen salonda davaya ilişkin bilgiler yer alıyor. Alanda o dönem yaşananların anlatıldığı görüntülerin sunumu da yapılırken adayı ziyaret eden vatandaşlar mahkeme salonu ve adanın birçok noktasında fotoğraflar çekti.
“Demokrasi tarihinde kara bir leke”
Ada birçok noktayı dikkatle incelediğini söyleyen vatandaşlardan Başak Bütün, “Demokrasi tarihinde kara bir leke olduğunu söyleyebilirim, oldukça üzücü. Bugün buraları görmeye ve gezmeye geldik. Şu an biraz üzgün hissediyorum, çok üzücü ne diyebilirim ki keşke olmasaydı” dedi.
“Ada mükemmel olmuş, gelip görmeleri lazım”
Alanın vatandaşlar tarafından mutlaka görülmesi gerektiğini dile getiren Yılmaz Kurt, “Olmaması gereken bir durum. İdamla sonuçlanması pek doğru olmamış. Ada güzel, mükemmel olmuş. Gelip görmeleri lazım” şeklinde konuştu.
“Ortaya konan şeylerin idamı gerektirecek suçlar olmadığı belli”
Alanı çocuklarıyla birlikte ziyarete gelen Eren Çağaçan, “Hep böyle uzaktan, kulaktan dolma bilgilerle bugüne kadar geldik. Buraya ziyaret amacımız da oydu; şuurlu hale gelmek, tam olarak ne olmuş ne yaşanmış daha bilimsel kaynaklardan öğrenmek. Bununla ilgili küçük kızlarımızı da getirdik. Onlar da en azından bilgi sahibi olsun. Yapılan sunumda az çok geçmişte neler yaşandığını öğrenmiş olduk. Kontrol dışında olan, bu kararların uygulanmasını isteyen başka, üçüncü bir etkili olan kuvvet var. Ben bile şu an tam emin değilim neden gerçekleştirildi bu idamlar çünkü ortaya konan şeyler çok inandırıcı şeyler değil. Hep uydurma sebepler. Ortaya konan şeylerin idamı gerektirecek suçlar olmadığı belli zaten. Demek ki zaten daha önceden bir karar verilmiş, onlar ne kadar kendini savunma bile savunma hakları da verilmemiş. Üzücü bir durum tabi ki bir vatandaş olarak keşke diyoruz bu tarz bir şey hiç yaşanmamış olsaydı. Olabilecek en iyi, halkı daha şuurlandırma amaçlı yapılan en güzel iyileştirme çalışmaları yapılmış. Müzeyi de gezeceğiz, belki bazı şeyler o zaman daha iyi anlaşılmış olur” ifadelerini kullandı.
Adnan Menderes Müzesi
Öte yandan adada Adnan Menderes Müzesi’nde, Menderes’in hayatına ve görev yaptığı döneme ilişkin gelişmeler, tutuklanıp yargılandığı günlerde yaşananlar ziyaretçilerin gözleri önüne seriliyor. Müzenin üst katında bulunan pencereleri tahtalarla kapalı halde olan odada bir yatak, sandalye, masa ile bir duvarı olan hapishane odası yer alıyor. Alanda Demokrat Parti’nin seçim sloganı olan “Yeter, söz milletindir” ifadesi dikkat çekerken Menderes’in doğduğu evin benzeri şeklinde oluşturulan alanda vatandaşların ziyaretine sunuluyor. 17 Şubat 1959’da Londra’da meydana gelen Adnan Menderes’in sağ kurtulduğu uçak kazasının da canlandırıldığı müzede, uçak enkazının replikasının yer aldığı bölüm de vatandaşların sık ziyaret ettiği alanlardan biri olarak öne çıkıyor.
592 milletvekilini temsilen valizler
Yargılanan 592 milletvekilini temsilen o döneme ait valizlerin duvarda asılı halde olduğu bir köşe de alanda yer alıyor. Açık alanda “Ulaşmayan Mektuplar Anıtı” etrafı dikenli tellerle çevrili olarak bulunurken, Menderes ile eşi Berrin Menderes’in birbirlerine yazdığı mektuplar da simgeleniyor.
592 kişi kapasiteli Adnan Menderes Kongre Merkezi
Demokrasi Meydanı’nda Menderes, Polatkan ve Zorlu’nun silüetleri görülürken Zorlu’nun ismi bin 200 kişi kapasiteli Fatin Rüştü Zorlu Camisi ile yaşatılıyor. Adadaki 24 metre yüksekliğindeki Demokrasi Feneri, demokrasi ışığını simgelerken alandaki cam teras, ziyaretçilerin de uğrak noktası oluyor. Alandaki restore edilen su sarnıcı, sergi alanı olarak ziyarete sunulurken 592 kişi kapasiteli Adnan Menderes Kongre Merkezi de ulusal ve uluslararası birçok etkinliğe ev sahipliği yapıyor. Adaya konaklamak amacıyla gelen ziyaretçiler ise 123 oda, hamam ve etkinlik alanları bulunan otelde konaklayabiliyor.
