Rizelinin atadan kalma ayı savarı: ’Carimangana’

Rize’nin Pazar ilçesinde ayıların dadandığı yaban mersini bahçeleri, yöre insanının ’carimangana’ adını verdiği atadan kalma su, tahterevalli ve tenekeden oluşan düzenekle korunuyor.

Rize’nin Pazar ilçesinde yaşayan Mustafa Çatan, Yusuf Çatan ve İbrahim Ergül, yörede “likapa” veya “mavi yemiş” olarak bilinen yaban mersini (blueberry) ekmeye karar verdi. Tarım ve Orman İl Müdürlüğünün desteğiyle kurdukları bahçeye yaban mersini fidanları diken üreticiler, fidanların büyümesiyle hasat işlemlerine başladı. Bir süre sonra ise meyve bahçesi ayıların hedefi oldu. Bahçelere girerek zarar veren ayılara karşı çözüm arayan üreticiler, çareyi atadan kalma bir yöntemde buldu. Bölge insanının ‘carimangana’ adını verdiği ayı savar sistemini kuran üreticiler, ayıların saldırısından da kurtulmuş oldu.

Uzun bir ağacın bir kısmını oyarak havuz haline getiren üreticiler, ortadan ‘tahterevalli’ şeklinde yere sabitledi. Havuzun üzerine suyun akmasını sağlayan üreticiler, aynı yere odun değdiğinde ses çıkaracak tenekeler yerleştirdi. Su akmaya başlayınca havuzu dolduruyor ve ağaç suyun ağırlığı ile yere kadar iniyor. Suyun boşalmasıyla yeniden yukarıya çıkan ağaç, bu kez tenekelere vurarak yüksek bir ses çıkarıyor. Böylelikle ayı sesten ürkerek bahçelere girmiyor.

Çayla birlikte ek gelir için yaban mersini üretimine karar verdiklerini ifade eden Irmak köyü sakinlerinden Mustafa Çatan, mahsulü korumak için atalardan kalma bir sistem kurduklarını ifade ederek, “Ancak çok meşakkatli bir iş bu. Yağışlı bir bölgede yaşıyoruz. Soğuk hava depomuz olmayınca toplayıp hemen tüketilmesi gerekiyor. Bunun üzerine bir de ayı saldırılarına maruz kaldık. Likapa fidanlarımızı koparıp, bahçeyi talan etmeye başladı. Şimdiye kadar böyle bir şey olmuyordu. Geçen yıl bir kez saldırı olmuştu. Bu yıl ise üst üste ayı saldırıları başlayınca, atalarımızın geçmiş dönemde kullandığı ilkel bir ayı savar sistemi kurduk. Şimdilik işe yaradı. Bakalım ilerleyen süreçte bir sıkıntı yaşar mıyız bilemiyoruz” dedi.

Yöresel ismi ‘carimangana’ olan düzeneği kuran İbrahim Ergül de, “Biz buna ayı savar diyoruz. Geçmiş yıllarda atalarımız ektikleri patates ve mısırları yaban hayvanlarından korumak için bunu yapardı. Suyun çanağı doldurması ve ağırlık artınca boşalıp tekrar geri basması ile çıkan çarpışmadan kaynaklı ses, ayıyı ürkütüp, bu alana gelmesini engelliyor” diye konuştu.

Kurduğu yaban mersini bahçesinin ayı saldırısı sonucu tahrip olmasından dolayı canının yandığını söyleyen Yusuf Çatan ise, “Likapa, üretmesi ve toplaması çok zahmetli bir ürün. Bazı arkadaşlarımız ’Biraz getirsen’ diyor. ’Çık topla, ye’ diyorum. Tek tek elle toplanıp muhafaza edilmesi gerekiyor. Bu kadar emek verdiğimiz, gözümüz gibi baktığımız ürünün bir de ayı saldırısına uğraması hepimizi üzdü. Mahvetti ortalığı” ifadelerini kullandı.