Doğu Karadeniz’de son yıllarda farklı noktalarda meydana gelen istinat duvarı çökmeleri, dik topoğrafya ve yoğun yağışın etkili olduğu bölgede güvenlik endişelerini artırıyor.
Son olarak geçtiğimiz 10 Temmuz günü Rize’de yaşanan olay eğimli arazilerde yapılaşmanın zorunlu olduğu bölgede yaşanan göçmeler, istinat duvarlarının projelendirme, uygulama ve denetim süreçlerinin önemini bir kez daha gündeme taşıdı. Dağlık arazi yapısı, dar yerleşim alanları ve yıl boyunca etkisini sürdüren yoğun yağış nedeniyle istinat duvarları, Doğu Karadeniz’de konutlardan ulaşım ağlarına kadar birçok alanda yapılaşmanın temel unsurları arasında yer alıyor.
Yamaçlarda inşa edilen konutlar, karayolları ve altyapı tesislerinde kullanılan bu yapılar, toprağın hareketini engelleyerek can ve mal güvenliğinin korunmasında kritik görev üstleniyor.
Konuyla ilgili açıklama yapan Karadeniz Teknik Üniversitesi (KTÜ) İnşaat Mühendisliği Bölümü Geoteknik Anabilim Dalı Öğretim Üyesi Prof. Dr. Osman Sivrikaya, Doğu Karadeniz’de son yıllarda yaşanan istinat duvarı çökmelerini değerlendirerek, bölgenin coğrafi yapısı, tasarım süreçleri ve uygulama hatalarına ilişkin açıklamalarda bulundu.
“Karadeniz’in coğrafyası istinat duvarlarını daha kritik hale getiriyor”
Drenaj ve filtrasyon eksikliği göçmeleri arttırdığını belirten Sivrikaya, “Topoğrafik olarak eğimli bir bölgemiz var. Ülkemiz açısından da yağışın en fazla olduğu bir bölgede yaşıyoruz. Ağırlık tipi taş istinat duvarlarının tasarımında bu iki faktör çok önemli. Genel anlamda yıkılan istinat duvarlarına baktığımızda üç sebeple yıkılmış olabileceği ile karşılaşıyoruz. Birincisi tasarım hatası, ikincisi imalat, üçüncüsü de yapılan imalatın işlevsel olarak görevini yerine getirip getirmediği ile alakalı bir durum. Özellikle bizim Karadeniz bölgesinde ağırlık tipi istinat duvar dediğimiz kargir taş duvar yaygın olarak kullanılmaktadır. Bununda ekonomik açıdan tasarımı maksimum 5 metreyi geçmeyecek şekilde tasarlanması önerilmektedir. Ancak bu tip ağırlık istinat duvarlarında problem oluşturacak, çok titizlikle tasarlanması gereken iki tane ana etken vardır. Birisi drenaj diğeri de filtrasyon yani yağış aşırı olmasından dolayı istinat duvarın arkasında aşırı boşluk suyu basıncı oluşmaması için suyun direne edecek istinat duvarının gövdesinde barbakan dediğimiz deliklerin oluşturulması, bunun yanında suyun geçişine izin verecek anca ince tanelerin geçmesini engelleyecek granüller bir filtrasyon malzemesinin imal edilmesi gerekiyor. Maalesef bölgemizde istinat duvarları kapsamında ağırlık türü istinat duvarları imal edilirken bu iki hususun sıkça yapılmadığını gözlemlemiş bulunuyoruz. Dolayısıyla bu iki sebepten ötürü çoğunlukla göçmeler meydana geliyor. Tabii ki bunun yanında tasarım odaklı mühendislik hizmeti alınmadan yapılan istinat duvarlarında da göçmeler ile imalatın doğru ve uygun yapılmamasından kaynaklı da göçmeler meydana gelebiliyor” dedi.
“İstinat duvarı tasarımı uzmanlık gerektiriyor”
Sahada yaptıkları incelemelerde uygulama aşamasında önemli eksikliklerle karşılaştıklarını vurgulayan Sivrikaya, “İstinat duvarlarının tasarımı geoteknik mühendisliği kapsamında değerlendirilmesi gereken, uzmanlık gerektiren bir konudur. Bu nedenle projelerin, yalnızca mühendislik eğitimi almış kişiler tarafından değil, aynı zamanda bu alanda lisansüstü eğitimini tamamlamış ve sahada deneyim kazanmış uzmanlar tarafından hazırlanmasını tavsiye ediyoruz. Çünkü istinat duvarı tasarımı, yalnızca paket programlara veri girilerek elde edilen sonuçlardan ibaret değildir. Elde edilen verilerin doğru yorumlanması ve mühendislik bakış açısıyla değerlendirilmesi en az hesaplamalar kadar önem taşımaktadır. Sahada yaptığımız gözlemlerde, uygulama aşamasında da önemli eksikliklerle karşılaşıyoruz. Bazı imalatların yeterli eğitim almamış veya bu konuda gerekli deneyime sahip olmayan kişiler tarafından gerçekleştirildiğini görüyoruz. Özellikle ustaların doğru sandığı bazı yanlış uygulamalar nedeniyle bağlayıcı malzemelerin istenilen dayanım ve kaliteye ulaşamadığı durumlarla karşılaşılabiliyor. Bu da yapının güvenliğini doğrudan etkileyen önemli bir risk oluşturuyor” diye konuştu.
“Yükseklik arttıkça doğru sistem seçimi önem kazanıyor”
Yüksek istinat duvarlarında doğru sistem seçiminin hayati önem taşıdığını dile getiren Sivrikaya, “Ağırlık tipi istinat duvarlarında yükseklik arttıkça duvar gövdesine etki eden devrilme momenti de artmaktadır. Bu duvarlar, zeminden gelen yan da olan yükleri kendi ağırlıklarıyla dengelediği için yükseklik arttıkça gövdenin de daha büyük ve daha ağır tasarlanması gerekir. Ancak ekonomik gerekçelerle kesitlerin küçültülmesi veya mühendislik hesaplarının yeterince sağlıklı yapılmaması durumunda göçmeler meydana gelebilmektedir. Nüfus artışıyla birlikte daha önce kullanılmayan alanların yapılaşmaya açılması, yüksek kot farklarına sahip bölgelerde daha yüksek istinat duvarlarının inşa edilmesini zorunlu hale getirmiştir. Bu tür yapılarda genellikle betonarme konsol istinat duvarları tercih edilmektedir. Yaklaşık 12 metre ve üzerindeki yüksekliklerde ise payandalı istinat duvarı gibi farklı taşıyıcı sistemlerin kullanılması daha uygun olmaktadır” şeklinde konuştu.
“En büyük eksiklik denetim”
“2018 yılında yürürlüğe giren Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği ile birlikte belediyeler ve bazı kamu kurumları istinat duvarlarının projelendirilmesini zorunlu hale getirdi” diyen Sivrikaya, “Bu, son derece önemli ve doğru bir adımdı. Böylece tasarım süreçleri daha denetlenebilir hale geldi. Ancak bugün en büyük sorunun proje hazırlanmasından ziyade uygulama ve denetim aşamasında yaşandığını düşünüyorum. Ülkemizde hazırlanan projelerin standartlara uygun şekilde uygulanıp uygulanmadığının, imalatların projeye uygun yapılıp yapılmadığının yeterince denetlenememesi önemli bir eksikliktir. Etkin ve sürekli bir denetim mekanizması oluşturulması, benzer yapı sorunlarının önüne geçilmesi açısından büyük önem taşımaktadır” ifadelerini kullandı.
